Ο θάνατος υπό το πρίσμα των φιλοσοφικών σχολών – Μέρος 2ο

Ο Θάνατος για τους Στωικούς

Του ανθρώπινου βίου η διάρκεια είναι στιγµή, η ύλη ρευστή, η αίσθηση αµυδρή, όλου του σώµατος η σύσταση φτιαγµένη για να σαπίσει· η ψυχή είναι σβούρα· η τύχη δεν προβλέπεται και η φήµη δεν κρίνεται. Με λίγα λόγια του σώµατος όλα ποταµός και της ψυχής όνειρο και φαντασία· ο βίος πόλεµος κι επιδροµή από ξένους· και η φήµη µετά θάνατο λήθη.

Χαρακτηριστικό το παραπάνω παράδειγμα της αντίληψης των Στωικών φιλοσόφων για τον θάνατο, έτσι όπως μας το προσφέρει ο Μάρκος Αυρήλιος στο έργο «Τα εις εαυτόν»

Και συνεχίζει

Τι λοιπόν µπορεί να µας οδηγήσει; Ένα και µόνο, η φιλοσοφία. Και τούτο όσο κρατούµε το εσωτερικό µας δαίμονα µακριά από ατιµία και βλάβη, δυνατότερο από ηδονές και πόνους· να µην κάνει τίποτα όπως τύχει, ούτε µε ψευτιές και µε υποκρισία, και να µη χρειάζεται άλλοι να κάνουν ή να µην κάνουν κάτι. Επίσης τα συµβάντα και τα µοιραία να τα παραδέχεται, γιατί έρχονται απ. εκεί απ. όπου κι αυτός ήλθε· και πάνω απ. όλα τον θάνατο µε ήρεµη γνώµη να τον περιµένει, όχι ως άλλο τι παρά ως διάλυση των στοιχείων, από τα οποία κάθε ζώο συνίσταται. Αν λοιπόν για τα στοιχεία χωριστά δεν είναι τίποτα το φοβερό, ακατάπαυστα να µεταβάλονται σε κάτι άλλο, γιατί να φοβάται κανείς τη µεταβολή και τη διάλυση του συνόλου; Είναι πράγµα φυσικό και κακό δεν έρχεται από τη φύση.

Ο θάνατος για τους Στωικούς είναι άμεσα συνδεδεμένος με την κύρια στωική αντίληψη για την τύχη της αθάνατης κατά τους Στωικούς ψυχής, που είναι ότι μετά τον διαχωρισμό απο το σώμα, ενώνεται με την ψυχή του Παντός, της οποίας ποτέ δεν έπαυσε να αποτελεί τμήμα, όπως και το φυσικό, απτό σώμα δεν έπαυσε ποτέ να αποτελεί τμήμα του φυσικού απτού σώματος του Κόσμου. 

Οι στωικοί δεν δέχονται «κρίσεις» ή «τιμωρίες» της ψυχής μετά θάνατον του φυσικού σώματος, πεποίθηση τους είναι ότι η διαχωρισθήσα ψυχή ενώνεται με το Θεό από όπου προέρχεται. Ο θάνατος είνα φυσικός και η φύση είναι Αγαθή, συνεπώς δεν υπάρχει τίποτε στον θάνατο που μπορεί να δικαιολογήσει τον φόβο των ασόφων και απαίδευτων ανθρώπων γι΄αυτόν,

Η στάση των στωικών απέναντι στο θάνατο σε σύγκριση με τους έλληνες κλασικούς, διαφέρει. Η Στοά φθάνει να υποδείχνει την αυτοκτονία, την εύλογο αναχώρηση όπως την ονομάζει, στις περιπτώσεις που η ψυχρή λογική δίνει το πράσινο φως για μια τέτοια έξοδο ανάγκης. Πολλοί δάσκαλοι και μαθητές επήραν αυτοθέλητα τη ζωή τους.

Για τον Ζήνωνα μάλιστα τον ιδρυτή της στοάς η ιστορία των βιογράφων λέει . Γέροντας ο Ζήνων περπατούσε στο δρόμο, πρόσκρουσε στην πέτρα, και τσάκισε το δάχτυλο του ποδιού. Χτύπησε τότε με το χέρι του τη γης και τη μάλωσε:

- Έρχομαι τι με φωνάζεις;

και πέθανε σε λίγες μέρες, αυτοκτονώντας κατά στο Λαέρτιο, από πείνα κατά το Λουκιανό.

Για να κατανοήσουμε αυτή την θέση απέναντι στον θάνατο, χρειάζεται να κατανοήσουμε τα χαρακτηριστικά της  φιλοσοφίας  που οδήγησαν τους Στωικούς να βασίσουν την Ηθική τους στο ιδεώδες του σοφού, του ανθρώπου δηλαδή που είναι ενάρετος, ώστε να μπορεί να γίνει ευτυχισμένος. Ο απώτερος λοιπόν σκοπός τους είναι η ευτυχία και η αντιμετώπιση των ευτυχισμένων και άσχημων στιγμών της ζωής με μέτρο και ηρεμία.

Το Θείον είναι για τους Στωικούς το «Πυρ», ο λόγος των όσων υπάρχουν, αυτό που δίνει νόημα σε όσα υπάρχουν και συμβαίνουν, τα οποία έχουν μια Αναγκαιότητα και μια αναπόφευκτη Σκοπιμότητα. Αυτές οι αρχές, που από άλλους ονομάζονται Πρόνοια και Μοίρα, αποτελούν βασικούς νόμους του σύμπαντος. Τα πάντα συνδέονται έτσι, ώστε το καθένα να είναι το αποτέλεσμα μιας αιτίας .

Έτσι ο όρος «πρόωρος θάνατος», τον οποίο χρησιμοποιούν πολλοί άσοφοι άνθρωποι, αποτελεί παραλογισμό, καθώς ο θανατος είναι φυσικός, δίκαιος και στον πρέποντα χρόνο, οποτεδήποτε και αν αυτός επέλθει και, κυρίως, δεν αποτελεί κακό αλλά, απλώς «αποπροηγμένον(μη επιθυμητόν) αδιάφορον».

Ο θάνατος είναι αρκετές φορές καλύτερος από μία άσχημη, ανελεύθερη και αναξιοπρεπή ζωή και αρκετές φορές ο «Σοφός» δικαιούται να τον προκαλέσει ο ίδιος στον εαυτό του ως έξοδο στην ελευθερία και την αξιοπρέπεια. Είναι η λεγόμενη «ΕΥΛΟΓΟΣ ΑΝΑΧΩΡΙΣΙΣ» των στωικών, πρόταση η οποία τους κάνει εξαιρετικώς αντιπαθείς, στις μετέπιπτα επιβαλλόμενες θρησκείες.

Ο στωικός, κατέχοντας την γνώση, διαλέγει ελεύθερα τον θάνατο,ως λογική πράξη, άφοβα, όταν οι άλλοι σύρονται τρομακρατημένοι προς αυτόν, παρά την θέληση τους.

Για τους στωικούς, όπως μας μεταφέρει  ο Επίκτητος, ο θάνατος δεν είναι παρά απλώς η κατακλείδα μιας δραματικής παραστάσεως, το περιεχόμενο και η επιτυχία της οποίας εξαρτώνται κατά το μεγαλύτερο τμήμα τους από την στάση του θνητού κατά την διάρκεια της ζωής του.