Ο Θάνατος για τους Επικούρειους
Ο θάνατος για τον Επίκουρο είναι «ΟΥΔΕΝ ΠΡΟΣ ΗΜΑΣ»
Σε ελεύθερη απόδοση θα μπορούσαμε να το μεταφέρουμε σαν «δεν είναι τίποτα για μας».
Ο Επίκουρος και η θεωρία του, ο στόχος του, ήταν η αναζήτηση των αιτιών της ανθρώπινης δυστυχίας και των εσφαλμένων δοξασιών που την προκαλούν, (όπως π.χ. η δεισιδαιμονία,) ώστε να υπάρξει η αντιπρόταση για την προοπτική μιας ευχάριστης ζωής (ΖΗΝ ΗΔΕΩΣ), που για την επίτευξή της ο Επίκουρος προσέφερε ξεκάθαρες φιλοσοφικές συμβουλές.
Το ζην ηδέως επιτυγχάνεται με την απουσία του πόνου και κυρίως του φόβου και με τη βίωση μιας ζωής αυτάρκους περιβαλλόμενης από φίλους. Ο Επίκουρος δίδαξε
ότι η ηδονή ή ευχαρίστηση όπως θα λέγαμε σήμερα και ο πόνος είναι το μέτρο για το τι πρέπει να προτιμούμε και τι να αποφεύγουμε.
Υπέρτατο αγαθό κατά τον Επίκουρο είναι η ευχαρίστηση στη ζωή, για την απόλαυση της οποίας πρέπει να επιστρατεύονται όλες οι προσπάθειες του ανθρώπου. Η επικούρεια ευχαρίστηση (ηδονή) αφορούσε όλες τις ψυχικές απολαύσεις, την καλλιέργεια του πνεύματος και την άσκηση της αρετής, χωρίς έπαρση και αυτοπροβολή. Σε επιστολή του προς τον Μενοικέα ο Επίκουρος γράφει:
«Όταν λέμε ότι σκοπός είναι η ηδονή, δεν εννοούμε τις ηδονές του ασώτου και αυτές που βρίσκονται μέσα στις απολαύσεις, όπως νομίζουν μερικοί που το αγνοούν
και δεν το παραδέχονται ή είναι κακώς πληροφορημένοι. Αλλά εννοούμε να μην πονάει το σώμα και να μην ταράσσεται η ψυχή.»
Οι ιδανικές καταστάσεις για τον άνθρωπο είναι, αρνητικά μεν η αταραξία, η αφοβία και η απονία και θετικά, η ευθυμία, η χαρά, η ευφροσύνη και η απαλλαγή από το φόβο του θανάτου.
Αυτή η «απαλλαγή από το φόβο του θανάτου» μας δίνεται στην γνωστή τετραφάρμακο, δηλαδή στις τέσσερις "αρχές" που πρόβαλλε ο Φιλόδημος στο έργο Προς Σοφιστάς
Άφοβον ο θεός,
ανύποπτον ο θάνατος
και ταγαθόν μεν εύκτητον,
το δε δεινόν ευκαρτέρητον."
και σε νεοελληνική απόδoση:
Ο θεός δεν είναι για φόβο (διότι η θεϊκή δύναμη δεν απειλεί εκ φύσεως),
ο θάνατος δεν προκαλεί ανησυχία (διότι δεν υπάρχει μετά θάνατο ζωή)
και το καλό εύκολα αποκτιέται (ό,τι πραγματικά χρειαζόμαστε),
το δε κακό αντέχεται (ό,τι μας κάνει να υποφέρουμε, εύκολα μπορούμε να το υπομείνουμε).
Βασικές αρχές της διδασκαλίας του Επίκουρου είναι ότι :
- οι θεοί δεν επιβραβεύουν η τιμωρούν τους ανθρώπους
- με τον θάνατο έρχεται το τέλος όχι μόνο του σώματος αλλά και της ψυχής
γράφει ο Επίκουρος στην Επιστολή προς Μενοικέα
ΤΟ ΦΡΙΚΩΔΕΣΤΑΤΟΝ ΟΥΝ ΤΩΝ ΚΑΚΩΝ,
Ο ΘΑΝΑΤΟΣ
ΟΥΘΕΝ ΠΡΟΣ ΗΜΑΣ
ΕΠΕΙΔΗΠΕΡ ΟΤΑΝ ΜΕΝ ΗΜΕΙΣ ΩΜΕΝ
Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΟΥ ΠΑΡΕΣΤΙΝ
ΟΤΑΝ ΔΕ Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΠΑΡΗΙ
ΤΟΘ ΗΜΕΙΣ ΟΥΚ ΕΣΜΕΝ
, που πάει να πει:
Το πιο φρικτό από τα κακά,
Ο θάνατος,
Δεν είναι τίποτα για εμάς,
Επειδή όταν υπάρχουμε εμείς,
Ο θάνατος δεν υπάρχει
Κι όταν επέλθει ο θάνατος
Τότε δεν υπάρχουμε εμείς
Μ’ αυτό τον απλούστατο συλλογισμό, ο Επίκουρος γκρέμισε όχι μονάχα το φόβο του θανάτου, αλλά και όσους εκμεταλλεύονται αυτό τον φόβο προκειμένου να εξουσιάσουν και να εκμεταλλευτούν τους συνανθρώπους τους.
Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΟΥΔΕΝ ΠΡΟΣ ΗΜΑΣ, ΤΟ ΓΑΡ ΔΙΑΛΥΘΕΝ ΑΝΑΙΣΘΗΤΕΙ, ΤΟ Δ’ ΑΝΑΙΣΘΗΤΟΥΝ ΟΥΔΕΝ ΠΡΟΣ ΗΜΑΣ
Ο θάνατος δεν είναι τίποτε για εμάς, διότι αυτό που έχει αποσυντεθεί δεν αισθάνεται και αυτό που δεν αισθάνεται δεν είναι τίποτε για εμάς.
Για το δίλημμα πεπερασμένη – αιώνια ζωή που εισάγουν τεχνητά οι «ανατολήτικες» θρησκείες ώστε να προσφέρουν υπηρεσίες με διάφορες αυθαίρετες κατασκευές περί αιωνιότητας της ζωής, έγραφε:
«Η σωστή γνώση πως ο θάνατος δεν είναι τίποτα για μας, κάνει απολαυστική τη θνητότητα της ζωής, όχι επειδή της προσθέτει άπειρο χρόνο, αλλά επειδή την απαλλάσσει από τον πόθο της αθανασίας.»
Ο Διογένης ο Οινοανδέας έστησε μια τεράστια επιγραφή στην πατρίδα του, τα Οινόανδα της Λυκίας, με όλες τις αρχές της επικούρειας φιλοσοφίας,
ΗΔΥ ΓΕΙΝΕΤΑΙ ΤΟ ΖΗΝ
ΟΤΑΝ ΑΠΗΙ ΘΑΝΑΤΟΥ ΦΟΒΟΣ
Που πάει να πει:
Γλυκειά γίνεται η ζωή
Όταν απουσιάζει ο φόβος του θανάτου.
Ο Διογένης Λαέρτιος μας μεταφέρει
«Συνέθιζε δὲ ἐν τῶ νομίζειν μηδὲν πρὸς ἡμᾶς εἶναι τὸν θάνατον ἐπεὶ πᾶν ἀγαθὸν καὶ
κακὸν ἐν αἰσθήσει καὶ στέρησις δέ ἐστιν αἰσθήσεως ο θάνατος. Ὃθεν γνῶσις ὀρθὴ τοῦ μηδὲν εἶναι, πρὸς ἡμᾶς τὸν θάνατον ἀπολαυστὸν ποιεῖ τὸ τῆς ζωῆς θνητόν …».
(Nα συνηθίσεις τον εαυτό σου να πιστεύει ότι ο θάνατος δεν μας αφορά, γιατί το καλό και το κακό βρίσκεται στις αντιλήψεις των αισθήσεων. Και φυσικά ο θάνατος σημαίνει το τέλος των αισθήσεων…)
Το βασικό επιχείρημα του Επίκουρου είναι οντολογικό: Αφού μετά το θάνατο παύει ο άνθρωπος να υπάρχει, δεν είναι αναγκαίο ο θάνατος να τον απασχολεί.
Ο θάνατος είναι η απώλεια κάθε αίσθησης, η αμετάκλητη παύση της πορείας της ζωής και η διάλυση του σώματος και της ψυχής στα άτομα της ύλης που τα συνθέτουν. Kι αυτό, διότι η πρώτη αρχή της θεωρίας του Επίκουρου για την ψυχή είναι ότι έχει υλική υπόσταση. Για τους Επικούρειους όλος ο κόσμος αποτελείται από άτομα, κενό και τις συνθέσεις των ατόμων. Η ψυχή είναι ταυτόχρονα η κυριότερη αιτία της ευαισθησίας και το προϊόν των «αισθήσεων».
Παράλληλα, είναι κάτι το πολύ λεπτό υλικό, αποτελείται από άτομα και Αποδομείται με το θάνατο.
Μετά το θάνατο, όμως, τα άτομα από τα οποία συνίσταται η ψυχή επιβιώνουν, και αυτό είναι λογικό, εφόσον τα άτομα είναι μη φθαρτά.
Ο Επίκουρος θεωρούσε την ψυχή μία δομή ατόμων που καταλαμβάνει όλο το σώμα, συνυφασμένη κατ’ αυτό τον τρόπο, ώστε το σώμα και η ψυχή να μην μπορούν να επιβιώσουν το ένα χωρίς το άλλο. Γι’ αυτό χρησιμοποιεί τη λέξη σάρκα, όταν αναφέρεται στο λοιπό μέρος του σώματος εκτός από την ψυχή.
Ο ίδιος γράφει ότι η ψυχή είναι σώμα: «H ψυχή είναι μία πολύ λεπτή σωματική ουσία κατεσπαρμένη στο σύνολο των μερών του σώματος. Μοιάζει πολύ με αέρα ανάμικτο με θερμότητα, και πότε θυμίζει το ένα στοιχείο πότε το άλλο. Όμως υπάρχει ένα μέρος της ψυχής που, ως προς τη λεπτότητα της σύστασής του, ακόμα και αυτά τα στοιχεία τα ξεπερνά κατά πολύ. Και μέσω αυτού κυρίως είναι σφιχτοδεμένη με το υπόλοιπο σώμα».
Συναφώς, για τον επικούρειο σοφό δεν υφίσταται ο φόβος του θανάτου, ούτε η προσδοκία της ατομικής αθανασίας. Δεν αποδέχεται την αθανασία της ψυχής, ούτε τυχόν άλλη άϋλη υπόστασή της. Γι’ αυτό η ψυχή, εφ’ όσον είναι υλική, αποτελείται από περιδινίσεις οιονεί άφθαρτων ατόμων, τα οποία ενώνονται και διασκορπίζονται αενάως, σημειώνοντας με τον τρόπο αυτό την αρχή και το τέλος κάθε ύπαρξης.
Η ελπίδα για αθανασία είναι για τον Επίκουρο κενή και μάταιη. Από μία ανύπαρκτη κατάσταση ουδείς αναμένει κάτι. Η ζωή, ευάρεστη ή δυσάρεστη, είναι το μόνο που υπάρχει. Τίποτε δεν ακολουθεί το εἶναι, παρά μόνο το μη εἶναι.
Ο σοφός που αναζητεί την ευδαιμονία του στο παρόν, επικεντρώνεται στο έργο της ζωής, αψηφώντας κάθε παράλογη ελπίδα και φόβο για μετά θάνατον ανταμοιβή ή τιμωρία. Συνεπώς, η ίδια η θνητότητα πρέπει να αντιμετωπίζεται με φιλοσοφική διαύγεια, ώστε να καθίσταται πηγή δύναμης και απελευθέρωσης από το φόβο του θανάτου.
Ο επικούρειος σοφός γνωρίζει ότι επιβάλλεται να απελευθερωθεί από τον απατηλό φόβο, την προσδοκία μίας μετά θάνατον ζωής και να στραφεί στην αντιμετώπιση των πραγματικών δυσχερειών της ζωής. Δεν αναβάλλει τη ζωή του από φόβο ή προσμονή για κάποιο πράγμα, το οποίο, κι αν υπήρχε, δεν είναι παρόν στη ζωή του.
Διακρίνεται μία μακάρια αίσθηση του επείγοντος, διότι ο γνήσιος επικούρειος καταφάσκει στη ζωή. Και το πράττει αυτό, χωρίς να παραβλέπει τις μελλοντικές συνέπειες των πράξεων του παρόντος, αποδεχόμενος, παράλληλα, ότι η ζωή ευρίσκεται στον αισθητό κόσμο και όχι στο επέκεινα.
Ο ίδιος ο Eπίκουρος γράφει:
ΓΕΓΟΝΑΜΕΝ ΑΠΑΞ, ΔΙΣ ΔΕ ΟΥΚ ΕΣΤΙ ΓΕΝΕΣΘΑΙ. ΔΕΙ ΔΕ ΤΟΝ ΑΙΩΝΑ ΜΗΚΕΤΙ ΕΙΝΑΙ. ΣΥ ΔΕ ΟΥΚ ΩΝ ΤΗΣ ΑΥΡΙΟΝ ΚΥΡΙΟΣ ΑΝΑΒΑΛΛΗ ΤΟ ΧΑΙΡΟΝ. Ο ΔΕ ΒΙΟΣ ΜΕΛΛΗΣΜΩ ΠΑΡΑΠΟΛΛΥΤΑΙ ΚΑΙ ΕΙΣ ΕΚΑΣΤΟΣ ΗΜΩΝ ΑΣΧΟΛΟΥΜΕΝΟΣ ΑΠΟΘΝΗΣΚΕΙ.
Γεννιόμαστε μια φορά, δεύτερη δεν είναι δυνατόν να γεννηθούμε και ούτε πρόκειται αυτό να συμβεί στον αιώνα των αιώνων. Εσύ δε δίχως να είσαι κύριος της αυριανής ημέρας, αναβάλεις το να χαίρεσαι. Ο δε βίος περνάει και ο καθένας μας χάνεται απασχολούμενος
Εφόσον ο πόθος αθανασίας δεν υφίσταται, ο επικούρειος σοφός μπορεί με το έργο της ζωής του να κατακτήσει την ευδαιμονία, η οποία δεν μειώνει, αντιθέτως ενδυναμώνει την πορεία προς το μακαρίως ζῆν.
Ο σοφός σέβεται και διαφυλάσσει τη ζωή του, έχοντας συγχρόνως πλήρη επίγνωση της προοπτικής και των περιορισμών που του θέτει η ίδια η φύση του κόσμου εντός του οποίου ζει και δρα. Συνεπώς, ο επικούρειος προπαρασκευάζεται να αποθάνει με τον ίδιο τρόπο με τον οποίο έχει ζήσει.
Ο ίδιος ο Eπίκουρος γράφει: «Τὴν αὐτὴν εἶναι μελέτην τοῦ καλῶς ζῆν καὶ τοῦ καλῶς ἀποθνῄσκειν».
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου